Zvučni album „Tradicionalna muzika okoline Niša“ objavljen je 4. decembra 2025. godine, u izdanju Centra za kulturu i umetnost u Aleksincu, kao prva publikacija u započetoj ediciji „Muzička arhiva“. Album donosi 40 vokalnih i instrumentalnih tradicionalnih zvučnih primera iz niškog kraja, zabeleženih tokom poslednje decenije 20. veka u okviru terenskih istraživanja etnomuzikologa Dimitrija Golemovića. Urednik izdanja je etnomuzikolog Anastasija Živković.

— Prikaz albuma: Tijana Stanković

Snimci iz sela Niške kotline su vraćeni, konačno, tamo odakle su potekli – u maloj, kompaktnoj knjižici punoj pravog bogatstva.

Umesto diska, sadrži USB fleš memoriju oblika vizit karte – a nekada su istraživači za taj isti materijal nosili magnetofon kroz sela, težak i kabast, koji je zahtevao i snagu i volju. Tri i po decenije kasnije, sve to staje u pregradu novčanika. Parče plastike – a u njemu ljudi dostojanstveno zapamćeni.

Izdanje je priredila i studiju napisala Anastasija Živković, etnomuzikolog, doktorand Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu i rukovodilac aleksinačkog fonoarhiva. Živković istraživačku pažnju usmerava na tradicionalnu muziku i ples jugoistočne Srbije, a pored akademskog rada sarađuje i sa Drugim programom Radio Beograda u emisiji „Od zlata jabuka“.

Ta dvojaka uključenost u istraživački i u medijski prostor nije slučajna: ogleda se u samom pristupu studiji, koja tradicionalnu muziku tretira kao dokumentarnu građu, ali i kao umetnost sa sopstvenom estetskom težinom i unutrašnjom lepotom.

Građa potiče od prof. dr Dimitrija O. Golemovića, etnomuzikologa, koji je tokom četiri decenije terenskog rada obišao više od šest stotina naselja. Kada je odlučio šta sa tom građom da radi, napravio je nesvakidašnji korak: vratio ju je tamo odakle je potekla. Nekoliko ustanova u Srbiji dobija svaka svoju regiju, sa zadatkom da građu čuva i vraća javnosti. Aleksinac je prvi u nizu, a ova knjiga – prva u ediciji „Muzička arhiva“ – predstavlja upravo taj čin aktivacije.

Dimitrije Golemović | Izvor: World Music asocijacija Srbije

Građa na izdanju potiče iz dva terenska pohoda: decembra 1991. i avgusta 1996. godine, kada je Golemović sa saradnicima obišao nekoliko seoskih naselja u Niškoj kotlini – Kamenicu, Oreovac, Ostrovicu, Jelašnicu i Vukmanovo – uz razgovore obavljene i u samom Nišu.

Snimanje je vršeno magnetofonom i kamerom, tako da arhivska građa obuhvata i audio i video zapise – dokument o načinu života i izvođačkoj praksi. Iz te građe, Živković je za ovo izdanje odabrala i priredila četrdeset primera: dvadeset i četiri vokalna i šesnaest instrumentalnih. Taj period, devedesete godine prošlog veka, predstavlja osetljivu prekretnicu – tradicija koju su istraživači beležili već je tada polako prelazila iz žive prakse u sećanje, a demografske i društvene promene koje su usledile su ubrzale taj proces.

Snimci koje izdanje donosi poslednji su otisci nečega što se, u trenutku beleženja, već povlačilo.

Ženski trio iz Ostrovice – Jelica Stojanović (1926), Mira Ilić (1930) i Ruža Jovanović (1941), 1991 | Fonoarhiv Centra za kulturu i umetnost Aleksinac

Okosnica vokalnog dela su dva ženska trija: Velika Ranđelović, Ruža Mitić i Ruža Aranđelović iz Vukmanova, i Jelica Stojanović, Mira Ilić i Ruža Jovanović iz Ostrovice – žene rođene između 1922. i 1941. godine, koje su u sebi nosile repertoar čitavog jednog kraja. Na ovoj, takoreći, muzičkoj razglednici se pojavljuju još i Aleksandar i Jela Stojanović, Rada Stanojević i nekoliko glasova čija lica i imena vremenu nisu odolela.

Muško pevanje zastupljeno je svega dvama primerima – potvrda, kako Živković beleži, stare Golemovićeve teze da je žena stub vokalne tradicije.

Među sviračima posebno mesto zauzima Miodrag Živić – Deda Mida (1925) iz Oreovca, čiji snimci na duduku – dugoj svirali sa piskom – otkrivaju vrsnog narodnog umetnika. Tehnika „guturalnog sviranja“, pri kojoj svirač glasom dodaje ritmički puls melodiji, vešta promena registra, originalni uvodi pre pojedinih melodija – sve to govori o izvođaču sa izraženom umetničkom ličnošću.

Pored Deda Mide, sviraju Božidar Dinić (1940) iz Kamenice na okarini, Đorđe (1940) i Dejan Đorđević (1973) iz Kamenice na drombuljama, Miodrag Tasić (1946) iz Jelašnice na fruli, i Dušan Stanković (1921) iz Niša na dvoglasnim gajdama – instrumentu nekada daleko prisutnijem u ovom kraju, a danas gotovo iščezlom.

Dušan Stanković iz Niša, rodom iz Babušnice, na gajdama, 1991 | Fonoarhiv Centra za kulturu i umetnost Aleksinac

Redosled numera prati logiku obrednog kalendara i životnog ciklusa: otvara dodolskim i kraljičkim pesmama, prelazi na đurđevdanske i žetelačke, krstonošku i slavske, pa na sedeljačke i svadbene, a završava uskršnjom i pesmama opšte namene.

Unutar tog toka, instrumentalni primeri nisu izdvojeni u poseban blok već su upleteni naizmenično među vokalne – i ta odluka nije samo etnomuzikološki obrazac. U njoj se prepoznaje i svest o izdanju kao o nečemu što će se slušati: smena ženskih glasova i zvuka duduka, okarine ili gajdi stvara ritam slušačkog iskustva, a ne samo arhivske sistematizacije.

Oslanjajući se na bogatu literaturu o niškom kraju – od Vladimira Đorđevića koji početkom XX veka beleži melodije u nišavskom okrugu, preko Ljubice i Danice Janković za narodne igre, do Ane Hofman i Aleksandre Marković u zbirci vokalne tradicije iz 2005. i Mirjane Zakić i Ive Nenić sa instrumentalnom muzikom iz 2016. godine – Živković je pedantnim ukrštanjem tog nasleđa sa materijalom pred sobom uspela da osvetli kako su se melodije kretale duž doline Nišave, koje su igre i pesme povezivale susedne krajeve, a koje su ostale vezane za određeno područje.

Igrači iz Ostrovice, 1991 | Fonoarhiv Centra za kulturu i umetnost Aleksinac

Izdvajam samo nekoliko primera: „bosarka“ ili „basara“ – koje sestre Janković beleže i povezuju sa planinskim selom Basarom kod Pirota, a ovde je, u Deda Midinom sviranju u Oreovcu, sačuvano i prepoznatljivo; tu je i „Niška Banja“ u Dinićevom izvođenju na okarini – poznata melodija niškog glumca i pevača Dušana Cvetkovića, koja je u prelasku u seosku izvođačku praksu izgubila interval koji joj je svojstven, prilagodivši se novom instrumentu i novoj sredini; ili „ruskanje“ – specifični izvici koje pevačice upleću tokom i po završetku stihova, prepoznatljivi zvučni znak ovog kraja.

Izdanje je svesno koncipirano i kao arhivski resurs namenjen daljoj upotrebi. Uz svaku numeru stoje potpuni podaci: mesto snimanja, datum, imena i godišta izvođača. Tekstovi svih pesama dati su u pevanom i poetskom obliku. Opisi numera nude dovoljno konteksta da ih bude moguće koristiti u komparativnim istraživanjima, u pedagoškom radu, u koreografskom radu kulturno-umetničkih društava. Fotografije kazivača daju lice onome što bi inače ostalo samo red u katalogu.

Važno je napomenuti i da je recenzent izdanja upravo prof. Golemović – darodavac građe – čime se krug zatvara na simboličan način: građa je krenula iz njegovih ruku, a vraća se javnosti uz njegov naučni pečat.

Na taj način ovo izdanje ne teži zatvaranju teme – naprotiv, ono je organizovano tako da bude polazna tačka. Živković u finalnim pasusima sama imenuje sledeći korak: precizno sistematizovanje muzičko-igračke tradicije čitave doline Nišave. Prva knjiga edicije „Muzička arhiva“ postavlja temelj za taj posao – i postavlja ga pouzdano.

LINK:

Centar za kulturu i umetnost Aleksinac Vebsajt >>  ǀ